Cambridge, Peterhouse, MS 130
Contents
Introduction:
Homiliaries, homiliarium, or homiliarius (i.e. liber) doctorum, are collections of homilies for the entire liturgical year, made up of homilies
drawn
from various sources and conceived of as standard, though no two completely identical
manuscript homiliaries have ever been found. The
eighth century was a century of liturgical codification, and as new feasts were added
to the Office, the demand for homilies became
greater. One of the most famous of these homiliarium is that of Paul Warnefrid, better
known as Paul the Deacon (about 720-probably
799), a monk of the Benedict convent of Monte Cassino, who compiled it at the command
of Charlemagne. For centuries the homiliary was
copied, recopied, and used in monasteries; it has reached us only in revised form.
This particular copy was made for the Benedictine
Abbey of Holzen in southern Germany.
The references to Paul the Deacon, following each entry below, are as given in R.
Grégoire, Les
Homéliaires liturgiques médiévaux (Spoleto, 1980), pp. 423-78, where the authorship and editions of each homily are
listed.
Homiliary compiled by Paul the Deacon
Homilarium
Language(s): Latin
The lost ff. i-xi will doubtless have contained a list of the homilies, possibly later than the rest of the book
f. 3
‘IN NOMINE DOMINI INCIPIUNT OMELIE SIUE TRACTATUS BEATORUM AMBROSII AUGUSTINI HIERONIMI
LEONIS MAXIMI GREGORII ET ALIORUM
CATHOLICORUM PATRUM LEGENDAE.’ Followed by the prefatory verses ‘Summo apici rerum
regi dominoque potenti’
f. 3rv
Carolus Dei fretus auxilio ...; Cum diuina semper domi forisque clementia ... tradimus
ad legendum.'
ff. 4-7
Cum appropinquassent Ierosolimis. Omelia beati Iohannis episcopi. Puto res ipsa exigit
ut queramus. Hom. (Winter) 2.
ff. 7-9
Erunt signa in sole. Omelia beati Gregorii papae. Dominus ac redemptor noster paratos
nos inuenire desiderans. Hom. 3.
f. 9rv
Sermo beati Maximi episcopi de aduentu Domini. Igitur quando post tempus specialibus
epulis reficere nos debemus. Hom.
4.
ff. 9v-11v
Cum audisset Iohannes in uinculis. Omelia beati Gregorii pape. Querendum nobis est
f. k. Iohannes propheta et plus quam
propheta. Hom. 5.
ff. 11v-12
Sermo beati Maximi episcopi. Superiore dominica capitulum euangelicum differentes
partem quandam. Hom. 6.
f. 12rv
Item sermo beati Augustini episcopi de aduentu Domini. Qui sunt in illa nocte duo
in lecto. Hom. 7.
ff. 12v-14v
Miserunt Iudei. Omelia beati Gregorii pape. Ex huius nobis lectionis uerbis f. k.
Iohannis humilitas commendatur. Hom.
8.
ff. 14v-16
Sermo beati Augustini episcopi de unitate Trinitatis et de incarnatione Domini. Legimus
sanctum Moysen populo Dei precepta
dantem. Hom. 9.
ff. 16-18
Item sermo beati Augustini episcopi de incarnatione Domini. Vos inquam conuenio O
Iudei qui usque in hodiernum negastis filium
Dei. Hom. 10.
ff. 18-21
Missus est angelus. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Exordium nostrae redemptionis
f. k. hodierna nobis sancti euangelii
lectio commendat. Hom. 11.
ff. 21-25
Exurgens Maria in diebus illis. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Lectio sancti
euangelii quam audiuimus et redemptionis
nostrae. Hom. 12.
ff. 25-29
Anno quintodecimo imperii Tyberii. Omelia beati Gregorii pape. Redemptoris nostri
precursor quo tempore uerbum predicationis
acceperit. Hom. 13.
ff. 29-30
Sermo beati Maximi episcopi. Laeticia quanta sit quantusque concursus. Hom. 14.
ff. 30-2v
Cum esset desponsata. Omelia Origenis. Quae fuit necessitas ut desponsata esset Maria
Ioseph. Hom. 15.
ff. 32v-4v
In sancta nocte. Primo tempore Alleuiata est terra Zabulon. Secunda. Consolamini consolamini
populus meus. Tertia. Super montem
excelsum ascende tu. Quarta Consurge consurge induere fortitudine tua Syon. Hom. 15
bis (a)-(c). In secundo nocturno. Saluator
noster d. hodie natus est gaudeamus. Hom. 17. Sexta. Virgo regia Dauiticae stirpis
eligitur. LEO, Tract. 21. Septima. Merito
uirgineae integritatis nihil corruptionis intulit partus salutis. ibid. Octaua. Beati
Ysidori. Natalis Domini dies ea de causa a
patribus uotiuae sollempnitatis institutus est. Hom. 16.
ff. 34v-5
Liber generationis. Mattheus suscepisse intellegitur incarnationem Domini ... quod
gentis suae consuetudinem secutus
sit.
f. 35rv
Exiit edictum. Omelia beati Gregorii pape. Quia largiente Domino missarum sollempnia
ter hodie celebraturi sumus. Hom.
24.
ff. 35-7v
Pastores loquebantur adinuicem. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Nato in Betlehem
Domino saluatore. Hom. 25.
ff. 37v-41
In principio. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Quia temporalem mediatoris Dei et
hominum hominis Iesu Christi. Hom.
26.
ff. 41-2
Sermo beati Augustini episcopi. Dominus noster Iesus Christus f. k. qui in aeternum
est cunctae creator. AUGUSTINE, Serm. app.
128.
ff. 42-4
Sermo Leonis pape. Exultemus in Domino d. et spiritali iocunditate letemur. Hom. 18.
ff. 44-5v
Sermo beati Fulgentii archiepiscopi de natiuitate Domini. Cupientes aliquid de huius
diei sollempnitate narrare. Hom.
19.
ff. 45v-6v
Item de natiuitate Domini. Sermo beati Maximi episcopi. Iustissime f. festiuitate
presentis diei in omne se gaudium totus
ubique. Hom. 20.
ff. 46v-7
Item cuius supra. Hodie f. k. Christus natus est nos renati. Hom. 21.
ff. 47-8
Item cuius supra. Sermo de natiuitate Domini. In aduentu dominico f. k. solutus est
omnis paterne preuaricationis metus. Hom.
22.
f. 48rv
Item ut supra sermo de natiuitate Domini. Hodierni misterii sacramentum f. k. sicut
credidistis semper et creditis reparatio.
Hom. 23.
ff. 48v-9
Sermo beati Maximi episcopi de natiuitate Domini. Inuestigabiles humanis sensibus
dispositiones esse diuinas ipsa operum. Hom.
23a.
f. 49rv
Item sermo beati Maximi de natiuitate Domini. In aduentu dominico f. k. cui honorem
debitum presenti festiuitate deferimus.
Hom. 23b.
ff. 49v-50
In natale sancti Stephani protomartyris. Heri celebrauimus temporalem sempiterni regis
nostri natalem. Hom. 27.
ff. 50-2v
Item in natale eiusdem beati Stephani protomartiris. Sermo beati Maximi episcopi.
Lectio actuum apostolorum quae nobis hodie
lecta est. Hom. 28.
ff. 52v-4v
Item sermo beati Augustini episcopi de miraculis eiusdem beati martiris Stephani.
Ad aquas Tibilitanas episcopo referente
proiecto martiris gloriosissimi Stephani memoriam. Hom. 29.
ff. 54v-5v
Dicebat Iesus turbis Iudeorum. Sermo ex commentario Ieronimi presbiteri. Hoc quod
antea dixeram uos implete mensuram patrum
uestrorum. Hom. 30.
ff. 55v-6v
Ex hystoria aecclesiastica relatio de beato Iohanne apostolo. Audi fabulam non fabulam
sed rem gestam de Iohanne apostolo. Hom.
32.
ff. 56v-7
Sermo beati Ysidori episcopi. Iohannes apostolus et euangelista filius Zebedei. Hom.
31.
ff. 57-60
Dixit Iesus Petro Sequere me. Venerabilis Bede presbiteri. Lectio sancti euangelii
quae nobis lecta est f. mei tanto maiori.
Hom. 33.
ff. 60-1
In natale innocentum. Sermo beati Seuerini episcopi. Zelus quo tendat quo prosiliat
liuor. Hom. 34.
ff. 61-2
Sermo beati Iohannis episcopi de innocentibus. Dedicatur nouus ab infantibus sermo.
Hom. 35.
ff. 62-4
Angelus Domini apparuit in somni Ioseph. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. De morte
preciosa martyrum Christi innocentium
sacra nobis est. Hom. 36.
ff. 64-7
Erat Ioseph et Maria mater Ihesu mirantes. Omelia Origenis. Congregemus in unum ea
quae in ortu Ihesu dicta scriptaque sunt de
eo. Hom. 41a.
ff. 67-8v
In octaua Domini. Sermo beati Maximi episcopi. Quamquam non dubitem uos k. per paternam
sollicitudinem instructione. Hom.
37.
f. 68v
Sermo Origenis de circumcisione Domini. Quod mortuus est Christus peccato mortuus
est non quia ipse peccauerit. Hom.
38.
ff. 68v-9
Sermo S. Ambrosii episcopi. Circumciditur itaque puer. Hom. 39.
ff. 69-72
Postquam consummati sunt dies octo. Omelia uenerabilis Bene presbiteri. Sanctam uenerandamque
presentis festi memoriam paucis
quidem. Hom. 40.
ff. 72-3v
In epiphania Domini. Omnes sitientes (Is. 55: 1). Querite Dominum dum inueniri potest
... in pace deducemini. Haec. (Is. 55:
6-12). Surge illuminare Hierusalem ... maiestatismeae glorificabo. Haec (Is. 60: 1-7).
Gaudens gaudebo ... ponat Iherusalem laudem
in terra (Is. 61: 10-62: 7). Sermo Leonis in secundo nocturno. Celebrato proxime die
quo intemerata uirginitas. Hom. 42.
ff. 73v-5
Item sermo de epiphania. Gaudete in Domino d. iterum dico gaudete. Quoniam breui interuallo
temporis post sollempnitatem
natiuitatis Christi. Hom. 43.
ff. 75-6
Item cuius supra. Quamuis sciam d. quod sanctitatem uestram hodiernae festiuitatis
causa non lateat. Hom. 44.
ff. 76-7v
Item unde supra. In hac d. celebritate sicut relatu paternae traditionis instruimur.
Hom. 45.
ff. 77v-8v
Cuius supra de eodem. Audistis f. lectionem euangelii salutaria presentis diei sacramenta
recitantem. Hom. 46.
ff. 78v-81
Unde supra. Sermo Fulgentii episcopi. Nostis k. f. quia dies iste qui nobis in honorem
Domini per annos singulos celebratur.
Hom. 47.
ff. 81-3v
Cum natus esset Ihesus in Bethleem. Omelia beati Gregorii pape. Sicut ex lectione
euangelica f. k. audistis caeli rege nato rex
terrae turbatus est. Hom. 48.
ff. 83v-6
Vidit Iohannes Ihesum uenientem. Omelia uenerabilis Bedae p. Iohannes baptista et
precursor Domini Saluatoris quem diu uenturum
populis predicauerat uerbo. Hom. 49.
ff. 86-7
Sermo beati Maximi e. Quamuis d. f. Christus salutis nostre Dominus omnipotentis Patris
Filius coaeternus uelamine carnis. Hom.
50.
ff. 87-8
Item unde supra. Ait prophetarum precipuus Esyas sicut audistis k. illuminare illuminare
Ierusalem. Hom. 51.
ff. 88-9
De eodem die. Salutare nobis est f. atque conueniens ut concurrentes ad festa dominica.
Hom. 52.
ff. 89-90
Item cuius supra. Conplura nobis f. atque diuersa festiuitas presentis diei salutarium
misteria. Hom. 53.
ff. 90-1
Item eiusdem de eodem die. Licet f. d. de sollempnitate diei huius ueterum sit diuersa
traditio. Hom. 54.
f. 91rv
Item eiusdem de eodem die. Redemptionis nostrae auctor aeternus omnipotens Deus unigenitus
Dei uiui inseparabilis. Hom.
55.
ff. 91v-3
Item de eodem epiphaniorum diae. Sermo beati Leonis papae. Iustum et rationabile d.
uere pietatis obsequium est. Hom.
56.
ff. 93-4
Item de eodem die. Hodiernam festiuitatem d. apparitio Domini et Saluatoris nostri
sicut nostis inlustrat. Hom. 57.
ff. 94-7v
In octauas Teophaniae. Venit Ihesus a Galilea in Iordanem. Omelia uenerabilis Bedae
p. Lectio sancti euangelii quam modo f.
audiuimus magnum nobis et in domino et in seruo dat perfecte humilitatis exemplum.
Hom. 58.
ff. 97v-100
Cum esset Ihesus annorum duodecim. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. Aperta est
nobis f. k. euangelii lectio recitata. Hom.
59.
ff. 100-4
Nuptiae factae sunt in Chana. Omelia uenerabilis Bedae p. Quod Dominus noster atque
Saluator ad nuptias uocatus. Hom.
60.
ff. 104-8v
Cum autem descendisset Ihesus de monte. Omelia Origenis. Docente in monte Domino discipuli
uenerunt ad eum sicut alacres. Hom.
61.
ff. 108v-10v
Ascendente Ihesu in nauiculam. Omelia Origenis. Ingrediente Domino in nauiculam secuti
sunt eum discipuli eius. Hom.
64.
ff. 110v-13
Respondens Iesus dixit Confiteor. Sanctum euangelium cum legeretur audiuimus exultasse
Dominum. AUGUSTINE, Serm. 67.
ff. 113-14v
In natiuitate sanctae Agnetis uirginis. Sermo beati Maximi e. Cum in toto mundo uirgineus
flos Mariae inmarcescibiles coronas
innectat. Hom. 62.
ff. 114v-15v
Item unde supra. Sermo beati Ambrosii episcopi. Inmaculatus Dominus inmaculatam sibi
familiam. Hom. 63.
ff. 115v-16v
In purificatione sanctae Mariae uirginis. Sermo beati Augustini episcopi. Hodierna
dies f. k. magnum nobis contulit gaudium ...
peccatores saluos facere Ihesus Christus .... PL 95. 1461-3.
ff. 116v-17
Item unde supra. Et ecce homo erat in Ierusalem. Non solum ab angelis et prophetis
a parentibus et a pastoribus. Hom.
66.
ff. 117-19v
Postquam impleti sunt dies purgationis eius. Omelia Augustini. Sollempnitatem nobis
hodiernae celebritatis quam quadragesimo
dominicae natiuitatis die. Hom. 67.
ff. 119v-21
In septuagesima. Sermo beati Iohannis episcopi. Dignitas humanae originis facile agnoscitur
considerata sublimitate auctoris.
Hom. 68.
ff. 121-3v
Simile est regnum caelorum homini patri familias. Omelia beati Gregorii papae. In
explanatione sua multa ad loquendum sancti
euangelii lectio postulat. Hom. 69.
ff. 123v-5
In lxa. Sermo beati Iohannis episcopi. Nemo qui nesciat a principio hominem sic a
Deo plasmatum. Hom. 70.
ff. 126v-8
Sermo beati Iohannis e. De fide Abraham. Fides est religionis sanctissimae fundamentum
caritatis uinculum. Hom. 72.
ff. 128-30
Assumpsit Ihesus duodecim discipulos suos. Omelia beati Gregorii papae. Redemptor
noster preuidens ex passione sua. Hom.
73.
ff. 130-1
In xla. Sermo beati Leonis papae. Licet nobis d. appropinquauit festiuitate paschali
ieiunium quadragesimae. Hom. 74.
ff. 131-2
Eodem die. Sermo beati Maximi. Ante dies deuotionem sanctae quadragesimae predicantes
sacrarum litterarum exempla protulimus.
Hom. 75.
ff. 132-4
Ductus est Ihesus in desertum. Omelia beati Gregorii papae. Dubitari a quibusdam solet
a quo spiritu sit Ihesus ductus in
desertum. Hom. 76.
ff. 134-5
De xla. Sermo Leonis. Semper quidem nobis d. sapienter et iuste uiuere decet. Hom.
77.
ff. 135-6
De xla. Predicaturus uobis d. sacratissimum maximumque ieiunium quo apertius utar
exordio. Hom. 78.
ff. 136-7v
Unde supra. Apostolica d. doctrina nos ammonet ut deponentes ueterem hominem cum actibus
suis. Hom. 79.
ff. 137v-9
Item de xla. Sermo beati Maximi episcopi. Audistis k. sicut euangelica tuba cecinit
Dominum ac redemptorem nostrum aduersus
temptamenta diaboli reluctantem. Hom. 80.
ff. 139-40v
Omelia beati Maximi episcopi. Conflictus iste mirabilis quem inter caeli regem et
regni caelestis tyrannum fuisse. Hom.
81.
ff. 140v-1
Item cuius supra. Aduertite f. k. quanta nobis spiritalis uitae documenta succrescunt.
Hom. 82.
ff. 141-2
Item unde supra. Quia non nullorum est consuetudo k. aduenientes quadragesimae dies
deuotiore ieiunio preuenire. Hom.
84.
ff. 142-3
Sermo Iohannis e. de Iacob et Esau. Portabat Rebecca geminos in utero fratres ante
ortus principia bellatores. Hom. 85.
ff. 143-5
Ihesus secessit in partes Tyri. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. In lectione sancti
euangelii quae modo nobis lecta est f.
k. audiuimus magnam mulieris fidem. BEDE, Hom. I, 22.
ff. 145-7
Sermo beati Iohannis episcopi. Mittitur a Iacob patre sanctissimo Ioseph sanctus ad
fratres. Hom. 88.
ff. 147-8
De confessione peccati. Sermo Iohannis episcopi. Confitemini Domino quoniam bonus
est. Spiritus Sanctus medelam purgandi
facinoris et curam admissi delicti obtulit. Hom. 89.
ff. 148-50
Erat Ihesus eiciens daemonium. Omelia ex conmentario uenerabilis Bede presbiteri.
Daemoniacus iste apud Matheum non solum mutus
sed et cecus fuisse narratur. Hom. 90.
f. 150rv
Extollens uocem. Omelia ex commentario uenerabilis Bede presbiteri. Magne deuotionis
et fidei haec mulier ostenditur ... sed
negare et blasphemare quaerebant. In Luc. 4; PL 92. 479-80.
ff. 150v-2v
Sermo beati Iohannis episcopi. Stabat Moyses in monte non armis sed precibus pugnaturus.
Hom. 91.
ff. 152v-4
Abiit Ihesus trans mare Galileae. Omelia beati [Bede presbiteri added s. xv]. Qui
signa et miracula Domini ad Saluatoris recte
cum legunt. Hom. 92.
ff. 154-5v
Dominica in passione Domini. Sermo beati Iohannis episcopi. Magnum Hieremie sanctissimi
meritum magnum in eum conlatum est
diuinitus donum. Hom. 93.
ff. 155v-7
Quis ex uobis arguet me de peccato. Omelia beati Gregorii papae. Pensate f. k. mansuetudinem
Dei. Hom. 94.
ff. 157-8v
In tradicione symboli. Sermo Maximi. Cum aput patres nostros sicut liber Iudicum refert.
Hom. 95.
ff. 158v-9v
Sermo beati Maximi. Psalme uicesimi primi qui lectus est seriem decursiri diligenter
prius debemus intendere. Hom. 96.
ff. 159v-62
Dominica in palmis. Cum appropinquassent Hierosolimis. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri.
Mediator Dei et hominum homo
Christus Ihesus. Hom. 97.
ff. 162-3v
Feria secunda. Sermo Leonis. Desiderata nobis d. et uniuerso optabilis mundo adest
festiuitas. Hom. 98.
ff. 163v-6
Proximum erat pascha Iudeorum. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. Moris esse prudentium
solet non solum ex eis quae recte
apprehenderint. Hom. 99.
ff. 166-7v
Feria tertia. Sermo Leonis. Gloria d. dominicae passionis de qua nos etiam hodie locuturus
esse promisimus. Hom. 100.
ff. 167v-8v
Item cuius supra. Sermonem d. de gloriosa Domini nostri Ihesu Christi passione promissum.
Hom. 101.
ff. 168v-70
Feria quarta. Sermo beati Leonis. Sacramentum d. dominicae passionis in salutem humani
generis ante tempora aeterna dispositum.
Hom. 102.
ff. 170-1
Item cuius supra. Cum multis modis d. Iudaica impietas laboraret ut causam aliquam
perpetrandi. Hom. 103.
ff. 171-2
In cena Domini. Quomodo sedet sola ciuitas ... ne intrarent in aecclesiam tuam Ierusalem
(Lam. 1: 1-10), neumed. In secundo
nocturno. Exaudi orationem meam cum tribulor. Seuierunt inimici in martyres. AUGUSTINE,
Enarr. in Ps. 63. 2-3 (CCSL 39, pp. 808 line
28 ‑ 809 line 11).
ff. 172-4
Ante diem festum Paschae. Omelia uenerabilis Bedae p. Scripturus euangelista Iohannes
memorabile illud Domini ministerium. Hom.
105.
ff. 174-6
Sermo Leonis. Scio quidem d. paschale festum tam sublimis esse mysterium. Hom. 104.
176-7
De excelso misit Dominus ignem in ossibus meis ... et cor meum merens Ierusalem (Lam.
1: 13-), neumed. Protexisti me a conuentu
malignantium. Iam ipsum caput nostrum intueamur. AUGUSTINE, Enarr. in Ps. 63. AUGUSTINE,
Enarr. in Ps. 63. AUGUSTINE, Enarr. in Ps.
63. AUGUSTINE, Enarr. in Ps. 63. AUGUSTINE, Enarr. in Ps. 63.
ff. 177-9
In Parasceue. Decursis d. sermone proximo his quae ad comprehensionem Domini precesserunt.
Hom. 106.
f. 179rv
Sermo de cruce et latrone ad collationem legendus. Hodie incipiamus k. de crucis tropheo
predicare et honoremus hanc diem
magis.
ff. 179v-80v
In sabbato sancto. Dissipauit Dominus quasi ortum tentorium suum ... gaudium uniuersae
terrae Ierusalem (Lam. 2: 6-15), neumed.
Sagittae infantium factae sunt plage eorum. Quo perduxerunt illas scrutationes suas
quas perscrutantes defecerunt ... (ends impf.)
ab origine mundi. Nunc autem. AUGUSTINE, Enarr. in Ps. 63.
f.180b
Originally blank, is an addition little later than the main book (Pl. 63b): 'Nouerint
omnes Christi fedeles tam futuri quam
presentes quod ego F. Dei gratia Romanorum imperator rogatu fundatorum nouae cellae
Sancti Iohannis Baptistae in Holz rogatu etiam
ancillarum Dei inibi consistentium regali clementia locum ipsum in nostram tuitione
susceperimus ...'. pr. James, Peterhouse, pp.
157-8; pr., from late copies, in MGH Diplomata 10/4 (1990), no. 1078, where it is
described as a forgery. On f. 180bv, in a rough
hand of s. xiii or xiv, a metrical computus: 'Celestem benedicimus artificem Galilei
... Intelligis istum compotum sic: Que sunt
litere in uerbo tot sunt septimano a proxima dominica post natalem Domini usque ad
dominicam Inuocauit me. Et super qualibet litera
prima in uerbo erit litera dominicalis et in inceptione cuiuslibet uersus erit bisextus
et semper recurrit.'
ff. 181-3v
In natale apostolorum Philippi et Iacobi. Non turbetur cor uestrum. Omelia beati Augustini
episcopi. Erigenda est nobis f. ad
Deum maior intentio. Hom. (Summer) 23. 112.
ff. 183v-8v
Sermo in translatione sancti Benedicti abbatis. Festiua beatissimi Benedicti sollempnitas
Christo Domino propiciante refulget.
ODO OF CLUNY 3; PL 133. 721-9.
ff. 183v-93v
Incipit prologus de sancta Maria Magdalena. Liquet plerisque relationis series prolixioris
materiae stilo mandata qualiter
beata Maria Magdalena diuina ordinante clementia ...; Incipit de transitu sanctae
Mariae Magdalenae. Post dominicae igitur
resurrectionis gloriam ... corporis reportat beneficia cui omnis honor et gloria ....
Nunc ergo largiente Domino aggrediamur
exponere qualiter gleba corporis eiusdem sacratissime Mariae Magdalenae ...; Post
aliqua uero temporum curricula deficiente
regum
ff. 193v-7
Rogabat quidam phariseus. Cogitanti michi de Mariae penitentia flere magis libet quam
aliquid dicere. GREGORY, Hom. in Evang.
33.
ff. 197-201
Liber generationis. Omelia lectionis eiusdem. In huius sancti euangelii exordio beatus
Matheus ostendit generationem ... facit
perenni nomine Christianos. RABANUS, In Matt. 1 (PL 107. 731-8).
ff. 201-2v
In exaltatione sanctae crucis. Tempore illo postquam Constantino Augusto properanti
contra Maxentium tyrannum. BHL
4178.
ff. 202v-4
Eodem die passio sancti Cypriani Cartaginensis episcopi et martyris. Valeriano tercio
et Galieno secundo consulibus Cartagine
in secretario. BHL 2037.
ff. 204-5v
Sermo beati Augustini in natale sancti Cypriani episcopi et martyris. Sancta sollempnitas
beatissimi martyris Cypriani quae nos
in nomine Domini congregauit. AUGUSTINE, Serm. ined. 14; PL 46. 862-6.
ff. 205v-7v
Item unde supra de uersu Psalmi. Psalmum cantauimus Benedictus Deus qui non dedit
nos in uenationem dentibus eorum ... filii
sunt insultantium. id., 15; PL 46. 866-9.
ff. 207v-8
Sermo Maximi episcopi de eadem festiuitate. Sancti Cypriani festiuitatem sicut omnibus
notum est hodie celebramus. Hom.
78.
ff. 208-9
Sermo cuius supra de eodem sancto martyre. In martyrio beatissimi Cypriani f. k. uniuersa
nobiscum Christi aecclesia exultat.
Hom. 79.
f. 209rv
Sermo sancti Ambrosii episcopi de uirginibus. Cum in toto mundo uirgineus flos Mariae
inmarcescibiles coronas innectat. No. 66
again.
ff. 209v-11
Passio sanctorum martyrum Saturi, Saturnini fratrum, Reuocati et Felicitatis sororis
eius et Perpetuae. [F]acta itaque
persecutione sub Valeriano et Gallieno comprehensi sunt uenerabiles uiri iuuenes ...
atque participes eorum efficere dignetur in
gloriam et laudem nominis sui quod est benedictum in s. s. amen. Explicit passio sanctorum
martyrum. BHL 6634. On f. 211v, added s.
xiii (Pl. 63c), 'Notum sit omnibus in Christo fidelibus tam futuris [then in another
hand Ich beswer hiute dine hir bidem hailigen
Christe der sich zemarterunne durch alle man kuenn per sanctam Mariam matrem Domini
... dru wihe min frawe sancte Marie amen.]' A
prayer for protection from eye disease, often edited, e.g. F. Wilhelm, Denkmäler deutscher
Prosa des 11. und 12. Jahrhunderts (2
vols., Munich, 1914, 1916, repr. in one vol. Munich, 1960), 1. 52-3, 2. 134-5; the
dialect is Bavarian. At the foot is written
'Nagel'.
ff. 212-16v
Fuit in diebus Herodis. Omelia uenerabilis Bede prespiteri. Venturus in carne Dominus
et redemptor noster. Hom. 40.
ff. 216v-18
In natale Iohannis Baptistae. Sermo beati Maximi episcopi. Sollemnitatem nobis diuersorum
martyrum f. k. uitae presentis
occasus. Hom. 41.
f. 218rv
Item sermo unde supra. Cunctorum quidem prophetarum f. k. ueneranda recordatio est.
Hom. 42.
ff. 218v-19
Festiuitatem presentis diei f. k. uenerandi Iohannis Baptistae genuina natiuitas consecrauit.
Hom. 43.
ff. 219-20v
Hodie sancti Iohannis natalem f. k. celaebramus quod nulli unquam sanctorum legimus
fuisse concessum. AUGUSTINE, Serm.
197.
ff. 220v-3v
Elisabeth impletum est tempus pariendi. Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Precursoris
Domini natiuitas sicut sacratissima
lectionis euangelicae prodit hystoria. Hom. 44.
ff. 223v-7
In uigilia apostolorum Petri Pauli. Dixit Ihesus Petro Symon Iohannis diligis me.
Omelia uenerabilis Bede presbiteri. Virtutem
nobis perfecte dilectionis presens sancti euangelii lectio commendat. Hom. 45.
ff. 227-8v
In natale apostolorum Petri et Pauli Leonis papae. Omnium quidem sanctorum sollempnitatum
d. totus mundus est particeps. Hom.
46.
ff. 228v-31
Sermo beati Maximi episcopi. Gloriosissimos Christianae fidei principes annuis sollempnitatibus
honoramus. Hom. 47.
ff. 231-4
Venit Ihesus in partes Cesaraee Philippi. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. Lectio
sancti euangelii quam modo f. audistis
tanto intentius cogitanda. Hom. 52.
ff. 234-5
Alius sermo beati Maximi episcopi. Apostolici natalis gaudio f. k. Petri et Pauli
quorum hodie beatissimis passionibus
iocundamur. Hom. 48.
f. 235rv
Alius sermo cuius supra. Beatissimorum apostolorum Petri et Pauli inseperabilem fidem
passionemque germanam omni nos deuotione
f. necesse est celebrare. Hom. 49.
ff. 235v-6
Item alius cuius supra. Beatissimorum apostolorum passio f. quorum hodie natalem sollempniter
celebramus. Hom. 50.
ff. 236-7
Alius sermo Maximi episcopi. Cum omnes beati apostoli parem gratiam apud Dominum sanctitatis
obtineant. Hom. 51.
ff. 237-9v
De sancto Paulo apostolo. Sermo beati Iohannis episcopi. Beatus Paulus qui tantam
uim humanae alacritatis ostendit. Hom.
53.
ff. 240-1v
Sermo Augustini e. Hodie lectio de actibus apostolorum haec pronuntiata est. Hom.
Rom. 58.
ff. 241v-2
Ecce nos reliquimus omnia. Omelia beati Iheronimi presbiteri. Grandis fiducia Petrus
piscator erat. Hom. 54.
141. f. 242rv
Amen dico uobis quod uos qui secuti estis me in regeneratione. Hic discimus cum suis
discipulis indicaturum Ihesum. Hom.
55.
ff. 242v-5
Iussit Iesus discipulos suos. Euangelium quod recentissime recitatum est de Domino
Ihesu Christo. AUGUSTINE, Serm. 76.
ff. 245-6v
Iussit Iesus discipulos suos. Cum sanctum euangelium legeretur audiuimus nauiculam
periclitantem. Ps.-AUGUSTINE 72.
ff. 246v-8
De sancta Maria Magdalena. Narrat Iosephus quod Maria Magdalena post ascensionem Domini
et Saluatoris ... meritis eiusdem
mulieris prestante Dominus noster I. C. cui .... BHL 5453b.
ff. 248, 249rv, 248rv, 251v
Accessit ad Iesum mater filiorum Zebedei. Dominus conditor et redemptor noster uulnera
superbiae nostrae sanare desiderans.
BEDE, Hom. II, 21.
ff. 251v-2v
In natale sancti Laurentii. Sermo Maximi episcopi. Sanctum est f. ac Deo placitum
ut natalem beati Laurentii precipua deuotione
ueneremur. Hom. 65.
ff. 252v-3v
Alius cuius supra. Sicut patrum nostrorum f. k. non incerta relatione didicimus. Hom.
66.
ff. 253v-4v
Item alius cuius supra. Beatissimi Laurentii f. k. annua semper noua festiuitas aecclesiam
Dei iugiter in gaudia leticiae
spiritualis accendit. Hom. 67.
ff. 254v-5v
Amen amen dico uobis nisi granum frumenti. Saluator noster d. discipulorum animos
exhortans ad passionis suae sectando uestigia
sumit exemplum de grano frumenti ... quae fidelibus sunt preparata peruenire mereamur
per .... Homiliary of Mondsee, no. 107: H.
Barré, Les homèliaires Carolingiens de l'école d'Auxerre (Studi e Testi 25 [1962],
p. 243.
ff. 255v-7
Sermo beati Ambrosii episcopi de assumptione sanctae Mariae uirginis. Celebritas hodierni
diei ammonet ut in laude uirginis
immorari debeamus. Ps.-ILDEFONSUS, Serm. 7.
ff. 257-9v
Intrauit Iesus in quoddam castellum. Omelia beati Augustini episcopi. Verba Domini
nostri I. C. quae modo ex euangelio recitata
sunt ammonent nos esse unum. AUGUSTINE, Serm. 103.
f. 259v
Item unde supra. Hic theokos [sic] sacrae uersatur sermo Mariae (8 lines; SK 6764).
ff. 259v-75v
Sermo beati Iheronimi presbiteri de assumptione sanctae Mariae uirginis. Cogitis me
O Paula et Eustochium immo karitas Christi
compellit. Ps.-JEROME (PASCHASIUS), Epist. app. 9.
ff. 275v-7v
Intrauit. Omelia beati Augustini episcopi. Sanctum euangelium cum legeretur audiuimus
a femina religiosa. Hom. Wolfenbüttel
76.
ff. 277v-82
Unde supra. Sermo Beati [sic]. Intrauit. Adest nobis d. f. dies ualde uenerabilis
dies omnium sanctorum sollempnitates
precellens. Ps.-AUGUSTINE 208.
ff. 282-5
Inter precipuas sanctorum festiuitates k. hodierna nobis refulsit insignis gloriosae
genitricis Dei Mariae. Ps.-ILDEFONSUS 2;
PL 96. 250-4.
ff. 285-7v Intrauit.
Omelia Anshelmi Cantuariensis ep. In scriptura sacra res una et eiusdem locutionis
inuenitur diuersa significare. RALPH
D'ESCURES; PL 95. 1505-6.
ff. 287v-8v
De epistola. Cum autem lectio de laude sapientie in eius die legatur causa satis probabili
declaratur ... ut nos mortificatos
uiciis participes faceret suae diuinitatis. HONORIUS AUGUSTODUNENSIS, Sigillum beatae
Mariae (PL 172. 498-9).
ff. 288v-90
Facta est contentio. Sicut bonis esse moris solet esse in Scripturis ... potestatis
excrescant. PL 94. 423-5.
ff. 290-2
In decollatione sancti Iohannis Babtiste. Sermo beati Iohannis episcopi. Hodie nobis
Iohannis uirtus Herodis feritas cum
refertur. Hom. 71.
f. 292rv
Unde supra. Sermo beati Iohannis episcopi. Heu me quid agam? Unde sermonis exordium
faciam? Hom. 72.
ff. 292v-7
Audiuit Herodes tetrarcha fama Ihesu. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. Natalem
f. k. beati Iohannis diem celebrantes. Hom.
73.
f. 297
In natiuitate sanctae Mariae uirginis. Liber generationis Ihesu Christi. Cum omelia
require in maiori omelia in natiuitate
Domini.
f. 297rv
De Sancto Cypriano martyre. Sermo beati Maximi episcopi. Sancti Cypriani festiuitatem
sicut omnibus notum est hodie celebramus.
Hom. 78.
ff. 297v-8v
Dixit Dominus Iesus turbis Iudeorum Ego si exaltatus fuero. Que omnia nobis pandit
sancti euangelii lectio recitata nisi a
quibus princeps huius mundi eicitur foras? ... credite in ueritatem ut renascimini
ex ueritate. AUGUSTINE, In Ioh., Tract. 52.
11-13, the beginning slightly altered.
ff. 298v-300v
Vidit Ihesu hominem sedentem. Omelia uenerabilis Bedae presbiteri. Legimus apostolo
dicente quia omnes peccauerunt ... (ending
impf.) ac pietatis gratiam prouocat nam. Hom. 99.
Physical Description
Form: codex
Support:
Thick parchment
Extent: 299 leaves of thick parchment (3-300, incl. 180b). First nine quires: Leaf height:
340 mm, width: 225 mm. Last quire: Leaf height: 335 mm, width: 245 mm.
Foliation: Foliated in red, s. xv, xi-lxi, lxi-clxxiii, clxxiii, clxxv-clxxxvii, clxxxx-clxxxxviiii,
unnumbered, c-cciii, cciii-cvi,
ccviii-cccviii. The irregularities were all mistakes by the numerator except for the
missing leaf clxxxviii.
Collation
1-218, 226, 236(lacks 5) / 24-268, 276, 288(+ 1 before 1), 29-318, 328(+ 1 after 5), 33-388; the quires of vol. 1 numbered at the end, starting at i. The sixth leaf in quire 32 (f. 249) was inserted to supply text missing on f. 248, as signalled by the scribe, who had evidently skipped a leaf of his exemplar.
Condition
The parchment is darkened with use throughout. A leaf after 180 excised; three-quarters
of 180b excised, leaving only the text-block. Strips of parchment have been excised from
the margins of ff.
221, 227, 229,
243, 246, 248, and
part of an initial on f. 37v.
Layout
Originally in two volumes, the first ending with f. 180b. On f. 179v and 180bv are the rust-marks from corner-bosses on the original rear board of vol. 2.
Size of written area of both table and text pages very variable; largest written area on page of text (f. 71v): Written height: 305 mm, width: 240 mm.
A leaf after 180 excised; three-quarters of 180b excised, leaving only the text-block. Strips of parchment have been excised from the margins of ff. 221, 227, 229, 243, 246, 248, and part of an initial on f. 37v
On f. 181 are the marks of iron furniture from the original front board of vol. 2; their conformation suggests a treasure binding. 340 × 255 (250 × 190) mm., retrimmed, quires 1-5 ruled with crayon, the rest with stylus, in 2 cols of 30-35 lines.
Double columns of 34 lines
Hand(s)
Proficient large German protogothic minuscule, the work of several very similar hands
Decoration
Large decorated initials, with foliage, men or beasts, outlined in red or ink of text, partly filled with red, blue and yellow.
Historiated initial on folio 189 (Mary Magdalen anointing Christ’s feet).
Other particularly elaborate examples are on ff. 72, 115v, 171, 212, 255v, 259v.
Additions
Annotations in a fifteenth-century hand throughout.
Binding
Rebound in parchment over wooden boards in the 1990s by Jim Bloxham at Cambridge University Library; four parchment blanks at each end [binding and parchment blanks not shown]. The boards and paper and parchment endleaves of the previous binding, s. xvii, brown polished calf over pasteboard, each board stamped with the arms of Abp Laud [shown here], are now kept separately.
History
Origin:
c. 1145.
; Germany.
Provenance and Acquisition
Made for, if not at, the Benedictine nunnery of Holzen, Allmannshofen (Bavaria, south of Donauwörth), founded 1153.
Acquired by William Laud (1573-1645) in Germany between 1636 and 1638.
At the foot of f.1: 'Liber Collegii S. Petri in academia Cantabrigiensi ex dono Iohannis Rothwell ciuis et stationarii Londinensis. Ita testor, Lazarus Seaman Magister'. Lazarus Seaman (d. 1675), was admitted Master of Peterhouse, Cambridge, by Edward Montagu, 2nd Earl of Manchester, in place of John Cosin, on 11 April 1644 and remained so until 1660. With this note, he testified that the MS. had been donated by the London bookseller John Rothwell c. 1578-1649 - probably the elder John Rothwell, who was active at the Sun in St Paul’s churchyard from 1628 to 1649, rather than his son, also John, who inherited the business.
Additional Information
Availability
Researchers should note that Peterhouse's western European medieval manuscripts are housed at Cambridge University Library. Scholars who wish to consult Peterhouse manuscripts should contact the Special Collections Reading Room to arrange their visit; all University Library admissions procedures will apply. For information on eligibility and admissions procedures, see Joining the Library. For further enquiries, and to confirm the availability of the manuscript, please contact the Special Collections Reading Room.
Bibliography
Gregoire, Reginald, Homeliaires liturgiques medievaux, Analyse de Manuscrits (Spolet: Centro Italiano di
Studi Sull’Alto Medioevo, 1980), pp. 423-486.
James, Montague Rhodes, A Descriptive Catalogue of the Manuscripts in the Library of Peterhouse (Cambridge:
Cambridge University Press, 1899) pp. 93-94.
Thomson, Rod, A Descriptive Catalogue of the Manuscripts in the Library of Peterhouse, Cambridge,
(Cambridge: DS Brewer, 2016) pp. 74-78.
Plomer, Henry R., A Dictionary of the booksellers and printers who were at work in England, Scotland
and Ireland
from 1641 to 1667 (London: Printed for the Bibliographical Society, 1907).
Digital Images
Abbreviations
View list of abbreviations and editorial conventions.
